рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ 2025: рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдХी рдоिрд╕ाрд▓
“рднрдЧрд╡ाрди рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдХी рдЬрдпंрддी рдкрд░ рд╣рдо рд╕рдоाрдЬ рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиी рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рдХрд░ुрдгा рдХो рдФрд░ рдЧрд╣рд░ा рдХрд░ें। рд╣рдо рдпрд╣ рд╕ंрдХрд▓्рдк рд▓ें рдХि рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╣рд░ рд╕рджрд╕्рдп—рдЧрд░ीрдм, рджрд▓िрдд, рдкिрдЫрдб़े, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी—рдХो рд╕ाрде рд▓ेрдХрд░ рдЖрдЧे рдмрдв़ेंрдЧे।”
— рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी, 15 рдЕрдЧрд╕्рдд 2024
рд╣рд░ рд╕ाрд▓ 9 рдЕрдЧрд╕्рдд рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиे рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ों рдФрд░ рдХрд▓्рдпाрдг рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рднाрд░рдд, рдЕрдкрдиे 10.42 рдХрд░ोрдб़ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХे рд╕ाрде, рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рдХा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рдкिрдЫрд▓े рджрд╢рдХ рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмुрдиिрдпाрджी рдвांрдЪे, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рдиिрд╡ेрд╢ рдХिрдпा рд╣ै।
рдмрдЬрдЯ рдФрд░ рдпोрдЬрдиाрдУं рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡ृрдж्рдзि
- рдЬрдирдЬाрддीрдп рдХाрд░्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХा рдмрдЬрдЯ 2014-15 рдоें ₹4,497.96 рдХрд░ोрдб़ рд╕े рдмрдв़рдХрд░ 2024-25 рдоें ₹13,000 рдХрд░ोрдб़ рд╣ो рдЧрдпा।
- рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдп рдпोрдЬрдиा (DAPST) рдХे рддрд╣рдд 42 рдоंрдд्рд░ाрд▓рдпों рдХा рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдХाрд╕ рдЦрд░्рдЪ ₹21,525.36 рдХрд░ोрдб़ (2013-14) рд╕े рдмрдв़рдХрд░ ₹1.25 рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ (2024-25) рд╣ो рдЧрдпा।
- рдкिрдЫрд▓े 5 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдЦрд░्рдЪ:
- 2020-21: ₹48,084.10 рдХрд░ोрдб़
- 2021-22: ₹82,530.58 рдХрд░ोрдб़
- 2022-23: ₹90,972.76 рдХрд░ोрдб़
- 2023-24: ₹1,03,452.77 рдХрд░ोрдб़
- 2024-25 (рдк्рд░ोрд╡िрдЬрдирд▓): ₹1,04,436.24 рдХрд░ोрдб़
рдоुрдЦ्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпां
- 25.11 рд▓ाрдЦ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдХो рд╡рди рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рдкрдЯ्рдЯे рдоिрд▓े।
- 479 рдПрдХрд▓рд╡्рдп рдоॉрдбрд▓ рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें 1.38 рд▓ाрдЦ рдЫाрдд्рд░ рдкрдв़ рд░рд╣े рд╣ैं।
- 1.56 рдХрд░ोрдб़ рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि, ₹16,216.22 рдХрд░ोрдб़ рд╡िрддрд░िрдд (2019-20 рд╕े 2024-25)।
- рд╡рди рдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдХेंрдж्рд░ों (VDVKs) рд╕े ₹129.86 рдХрд░ोрдб़ рдХी рдмिрдХ्рд░ी, рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди "рдЖрджि рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡" рдХे рдЬрд░िрдП।
PM рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЙрди्рдирдд рдЧ्рд░ाрдо рдЕрднिрдпाрди (PM JUGA)
2 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2024 рдХो рд╣рдЬाрд░ीрдмाрдЧ, рдЭाрд░рдЦंрдб рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдЕрдм рддрдХ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЧ्рд░ाрдо рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рд╣ै।
- рдмрдЬрдЯ: ₹79,156 рдХрд░ोрдб़
- рд▓рдХ्рд╖्рдп: 63,843 рдЖрджिрд╡ाрд╕ी-рдмрд╣ुрд▓ рдЧांрд╡ рдФрд░ 112 рдЖрдХांрдХ्рд╖ी рдЬिрд▓े
- рдк्рд░рдЧрддि (рдЬुрд▓ाрдИ 2025 рддрдХ):
- 4 рд▓ाрдЦ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрдХ्рдХे рдШрд░ рдмрдиे
- 692 рдЫाрдд्рд░ाрд╡ाрд╕ рд╕्рд╡ीрдХृрдд
- 70 рдоोрдмाрдЗрд▓ рдоेрдбिрдХрд▓ рдпूрдиिрдЯ рддैрдиाрдд
- 8,654 рдШрд░ों рдоें рдмिрдЬрд▓ी
- 2,212 рдЧांрд╡ों рдоें рдоोрдмाрдЗрд▓ рдиेрдЯрд╡рд░्рдХ
- 282 рдЖंрдЧрдирд╡ाрдб़ी рдХेंрдж्рд░ рдЪाрд▓ू
- 26,513 рдЧांрд╡ों рдоें рдкाрдЗрдк рдЬрд▓ाрдкूрд░्рддि
PM рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рди्рдпाрдп рдорд╣ाрдЕрднिрдпाрди (PM JANMAN)
рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдХрдордЬोрд░ рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕рдоूрд╣ों (PVTGs) рдХे рд▓िрдП рд╣ै।
рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдоोрджी рдиे рдХрд╣ा рдеा —
“рд╣рдоाрд░े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдЫोрдЯा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рд╡े рджेрд╢рднрд░ рдоें рдЫोрдЯे рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдлैрд▓े рд╣ुрдП рд╣ैं। рджूрд░рд╕्рде рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдпोрдЬрдиाрдУं рдХा рд▓ाрдн рдкрд╣ुंрдЪाрдиा рдЪुрдиौрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╣рдо рдХोрдИ рдХрд╕рд░ рдирд╣ीं рдЫोрдб़ेंрдЧे।”
рд╡рди рдЕрдзिрдХाрд░ рдЕрдзिрдиिрдпрдо 2006 (FRA)
- рдордИ 2025 рддрдХ 25.11 рд▓ाрдЦ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕्рд╡ीрдХृрдд рдФрд░ рд╡िрддрд░िрдд
- рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рднूрдоि рдФрд░ рд╡рди рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рдХाрдиूрдиी рдоाрди्рдпрддा, рдЬрдмрд░рди рдмेрджрдЦрд▓ी рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рдЖрдпोрдЧ (NCST)
- рд╢िрдХाрдпрдд рдиिрд╡ाрд░рдг рдоंрдЪ NCSTGRAMS
- 2025-26 (7 рдЕрдЧрд╕्рдд рддрдХ) рдоें 1,747 рдоाрдорд▓े рджрд░्рдЬ, 1,670 рдкрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ
- рд╕्рдеाрдкрдиा рд╕े рдЕрдм рддрдХ 11,096 рдоाрдорд▓े рджрд░्рдЬ, 8,718 рдкрд░ рдХाрд░्рд░рд╡ाрдИ
рдЧैрд░-рд╕рд░рдХाрд░ी рд╕ंрдЧрдардиों рдХो рдЕрдиुрджाрди
- 2020-21: ₹59.50 рдХрд░ोрдб़ → 2024-25: ₹175 рдХрд░ोрдб़
- 10 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ ₹1,000 рдХрд░ोрдб़, 200 рдПрдирдЬीрдУ рдХो рд╕рд╣ाрдпрддा
рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрди (TRIs) рдФрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп
- 29 TRIs, 2020-25 рдоें ₹265.94 рдХрд░ोрдб़ рдЖрд╡ंрдЯिрдд
- 2014 рд╕े рдЕрдм рддрдХ 10 рдирдИ рдЗрдоाрд░рддें
- 11 рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиी рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рд╕्рд╡ीрдХृрдд (3 рдкूрд░्рдг):
- рднрдЧрд╡ाрди рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп, рд░ांрдЪी
- рд░ाрдЬा рд╢ंрдХрд░ рд╢ाрд╣-рд░рдШुрдиाрде рд╢ाрд╣ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп, рдЬрдмрд▓рдкुрд░
- рдмाрджрд▓ рднोрдИ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп, рдЫिंрджрд╡ाрдб़ा
рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╕ंрд╡рд░्рдзрди: рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЧौрд░рд╡ рджिрд╡рд╕ рдФрд░ рдЖрджि рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡
- 15 рдирд╡ंрдмрд░: рднрдЧрд╡ाрди рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдХे рд╕рдо्рдоाрди рдоें рдЬрдирдЬाрддीрдп рдЧौрд░рд╡ рджिрд╡рд╕
- 2024 рдоें 150рд╡ीं рдЬрдпंрддी рдкрд░ ₹6,640 рдХрд░ोрдб़ рдХी рдпोрдЬрдиाрдПं рд╢ुрд░ू
- рдЖрджि рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ 2025:
- 600+ рд╢िрд▓्рдкрдХाрд░, 500 рдХрд▓ाрдХाрд░, 30+ рд░ाрдЬ्рдпों/рдХेंрдж्рд░рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╢ों рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी
- 25+ рдПрдордУрдпू, рдмрдб़े рд░िрдЯेрд▓ рдФрд░ рдИ-рдХॉрдорд░्рд╕ рдм्рд░ांрдб рд╕े рд╕ाрдЭेрджाрд░ी (Meesho, Reliance Retail)
- рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рд╣рдпोрдЧ: Torajamelo (рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा)
рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै рдпрд╣ рдмрджрд▓ाрд╡
- рд╕्рдеाрдиीрдп рдк्рд░рднाрд╡: рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдоें рд╕ीрдзा рд╕ुрдзाрд░
- рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рд╡: рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдпों (SDGs) рдХी рджिрд╢ा рдоें рдмрдб़ी рдк्рд░рдЧрддि, рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рди्рдпाрдп рдХी рдордЬрдмूрдд рдиींрд╡
- рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕ंрджेрд╢: рднाрд░рдд, рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕्рд╡рджेрд╢ी рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЕрдЧ्рд░рдгी рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ा рд╣ै
рдЯाрдЗрдорд▓ाрдЗрди (2014–2025)
- 2014-15: рдЬрдирдЬाрддीрдп рдХाрд░्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХा рдмрдЬрдЯ ₹4,497.96 рдХрд░ोрдб़
- 2019-20 рд╕े 2024-25: ₹16,216.22 рдХрд░ोрдб़ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдпोрдЬрдиाрдУं рдоें
- 2 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 2024: PM JUGA рдХा рд╢ुрднाрд░ंрдн
- 15 рдирд╡ंрдмрд░ 2024: рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдЬрдпंрддी рдкрд░ ₹6,640 рдХрд░ोрдб़ рдХी рдпोрдЬрдиाрдПं
- рдордИ 2025: FRA рдХे рддрд╣рдд 25.11 рд▓ाрдЦ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╕्рд╡ीрдХृрдд
- рдЕрдЧрд╕्рдд 2025: рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ рдкрд░ рдирдИ рдк्рд░рдЧрддि рд░िрдкोрд░्рдЯ
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ (Hindi.TheTrendingPeople.com)
рд╡िрд╢्рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджिрд╡рд╕ 2025 рдкрд░ рднाрд░рдд рдиे рдпрд╣ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдП рдмिрдиा рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рднाрд░рдд рдХा рд╕рдкрдиा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै। рдпोрдЬрдиाрдУं рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЖрд░्рдеिрдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕рд╢рдХ्рддिрдХрд░рдг рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЬैрд╕े-рдЬैрд╕े рднाрд░рдд 2047 рдХी рдУрд░ рдмрдв़ рд░рд╣ा рд╣ै, рдпрд╣ рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा—“рд╕рдмрдХा рд╕ाрде, рд╕рдмрдХा рд╡िрдХाрд╕, рд╕рдмрдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕”—рджेрд╢ рдХी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиींрд╡ рдХो рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рдХрд░ेрдЧी рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдпों рдХो рдЧौрд░рд╡, рдЕрдзिрдХाрд░ рдФрд░ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдХे рд╕ाрде рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдУрд░ рд▓े рдЬाрдПрдЧी।

