рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдХा рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдлрд░: рджूрди рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдХैंрдм्рд░िрдЬ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рддрдХ
рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, 19 рдЬूрди – рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рд╡рд░िрд╖्рда рдиेрддा рдФрд░ рдкूрд░्рд╡ рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдХा рдиाрдо рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рджрд╢рдХों рд╕े рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХा рдиिрдЬी рдЬीрд╡рди, рдЦाрд╕рдХрд░ рдЙрдирдХा рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕рдлрд░, рд▓ोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд░рд╣рд╕्рдп рдХा рд╡िрд╖рдп рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рдЙрдирдХी рдбिрдЧ्рд░िрдпों рдФрд░ рдкрдв़ाрдИ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХी рдЕрдлрд╡ाрд╣ें рдФрд░ рджाрд╡े рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЕрд╕рд▓िрдпрдд рдХ्рдпा рд╣ै? рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдиे рдХрд╣ां-рдХрд╣ां рдкрдв़ाрдИ рдХी рдФрд░ рдХिрди рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рд╕े рдбिрдЧ्рд░ी рд╣ाрд╕िрд▓ рдХी? рдЖрдЗрдП рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдЖрд╕ाрди рдФрд░ рд╕ाрдл рднाрд╖ा рдоें рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рджिрд▓्рд▓ी рдФрд░ рджूрди рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рд╣ुрдИ рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдкрдв़ाрдИ
рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╢िрдХ्рд╖ा рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕ेंрдЯ рдХोрд▓ंрдмрд╕ рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рд╣ुрдИ рдеी। рдпрд╣ рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे 1981 рд╕े 1983 рддрдХ рджेрд╣рд░ाрджूрди рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдж рджूрди рд╕्рдХूрд▓ (The Doon School) рдоें рдкрдв़ाрдИ рдХी। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХे рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै, рдЬрд╣ां рдХрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣рд╕्рддिрдпों рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рд╣ै।
рд╣ाрд▓ांрдХि, 1984 рдоें рдЙрдирдХी рджाрджी рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рдХी рджुрдЦрдж рд╣рдд्рдпा рдХे рдмाрдж, рд░ाрд╣ुрд▓ рдФрд░ рдЙрдирдХी рдмрд╣рди рдк्рд░िрдпंрдХा рдЧांрдзी рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХाрд░рдгों рд╕े рд╕्рдХूрд▓ рд╕े рдиिрдХाрд▓ рд▓िрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрдирдХी рдкрдв़ाрдИ рдШрд░ рдкрд░ рд╣ी рдиिрдЬी рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░рд╡ाрдИ рдЧрдИ, рдЬो рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХी рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдЪुрдиौрддिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдПрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХрджрдо рдеा।
рд╕ेंрдЯ рд╕्рдЯीрдлंрд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрд╢рди
1989 рдоें рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдиे рджिрд▓्рд▓ी рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕ेंрдЯ рд╕्рдЯीрдлंрд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдПрдбрдоिрд╢рди рд▓िрдпा। рдпрд╣ рджिрд▓्рд▓ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХॉрд▓ेрдЬ рд╣ै, рдЬो рдЕрдкрдиी рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рдХे рд▓िрдП рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдпрд╣ां рдХेрд╡рд▓ рдкрд╣рд▓ा рд╕ाрд▓ рд╣ी рдкрдв़ाрдИ рдХी। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рднी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХाрд░рдгों рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рд╣ाрд░्рд╡рд░्рдб рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी (Harvard University) рдЬाрдиा рдкрдб़ा, рдЬрд╣ां рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЧे рдХी рдкрдв़ाрдИ рдЬाрд░ी рд░рдЦी।
рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдЙрдирдХी рдПрдбрдоिрд╢рди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдкрд░ рднी рдХाрдлी рдЪрд░्рдЪा рд╣ुрдИ рдеी। рдоीрдбिрдпा рд░िрдкोрд░्рдЯ्рд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд░ाрд╣ुрд▓ рдХो рднाрд░рдд рдоें рдПрдХ рдиिрд╢ाрдиेрдмाрдЬ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрдирдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ेंрдЯ рд╕्рдЯीрдлंрд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдЬрдЧрд╣ рдоिрд▓ी рдеी, рдЬो рдХि рднाрд░рдд рдоें рдЦेрд▓ рдХोрдЯे рдХे рддрд╣рдд рдПрдХ рд╕ाрдоाрди्рдп рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╡े рдЦेрд▓ों рдоें рднी рд╕рдХ्рд░िрдп рдеे।
рд╣ाрд░्рд╡рд░्рдб рдоें рдЕрдзूрд░ी рдкрдв़ाрдИ, рдлिрд░ рд░ोрд▓िрди्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рд╕े рдЧ्рд░ेрдЬुрдПрд╢рди
рд╣ाрд░्рд╡рд░्рдб рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдоें рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдХी рдкрдв़ाрдИ рдЕрдзूрд░ी рд░рд╣ рдЧрдИ, рдХ्рдпोंрдХि 1991 рдоें рдЙрдирдХे рдкिрддा рдФрд░ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд░ाрдЬीрд╡ рдЧांрдзी рдХी рджрд░्рджрдиाрдХ рд╣рдд्рдпा рд╣ो рдЧрдИ рдеी। рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХे рдмाрдж, рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЪिंрддाрдПं рдФрд░ рдмрдв़ рдЧрдИं। рдЙрди्рд╣ें рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдл्рд▓ोрд░िрдбा рд╕्рдеिрдд рд░ोрд▓िрди्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ (Rollins College) рдоें рдПрдбрдоिрд╢рди рджिрд▓ाрдпा рдЧрдпा, рдЬрд╣ां рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рд╕्рдиाрддрдХ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░ी рдХी।
рд░ोрд▓िрди्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдоें рдкрдв़ाрдИ рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдирдХी рдкрд╣рдЪाрди рдЧुрдк्рдд рд░рдЦी рдЧрдИ рдеी। рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрдЬेंрд╕िрдпों рдХो рд╣ी рдЙрдирдХी рдЕрд╕рд▓ी рдкрд╣рдЪाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рдеी, рддाрдХि рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХी рдЬा рд╕рдХे। рд░ॉрд▓िрди्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рд╡ेрдмрд╕ाрдЗрдЯ рдкрд░ рднी рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдХो рдЕрдкрдиे 'рд╕िрд▓ेрдХ्рдЯ рдПрд▓ुрдордиाрдИ рдПрд╕ोрд╕िрдПрдЯ्рд╕' (Select Alumni Associates) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрдирдХी рдпрд╣ां рд╕े рдбिрдЧ्рд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ोрддी рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рдЕрдХाрджрдоिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдб़ाрд╡ рдеा।
рдХैंрдм्рд░िрдЬ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рд╕े рдХी рдПрдордлिрд▓ рдХी рдбिрдЧ्рд░ी
рд╕्рдиाрддрдХ рдХी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдиे рдЕрдкрдиी рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдм्рд░िрдЯेрди рдХा рд░ुрдЦ рдХिрдпा। 1995 рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдм्рд░िрдЯेрди рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХैंрдм्рд░िрдЬ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी (Cambridge University) рдХे рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЯ्рд░िрдиिрдЯी рдХॉрд▓ेрдЬ (Trinity College) рдоें рдПрдбрдоिрд╢рди рд▓िрдпा। рд╡рд╣ां рд╕े рдЙрди्рд╣ोंрдиे ‘рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рд╕्рдЯрдбीрдЬ’ (Development Studies) рдоें рдПрдордлिрд▓ (MPhil) рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी।
рд╕ाрд▓ 2009 рдоें рдЙрдирдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдХुрдЫ рд╡िрд╡ाрдж рдЙрдаे рдеे, рдЬिрд╕рдоें рдЙрдирдХी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдпोрдЧ्рдпрддाрдУं рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдаाрдП рдЧрдП рдеे। рд╣ाрд▓ांрдХि, рдХैрдо्рдм्рд░िрдЬ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдиे рд╕्рд╡рдпं рдЗрд╕ рд╡िрд╡ाрдж рдкрд░ рд╡िрд░ाрдо рд▓рдЧाрддे рд╣ुрдП рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рддौрд░ рдкрд░ рдкुрд╖्рдЯि рдХी рдХि рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдиे рдЙрдирдХे рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╕े рдПрдордлिрд▓ рдХी рдкрдв़ाрдИ рд╕рдлрд▓рддाрдкूрд░्рд╡рдХ рдкूрд░ी рдХी рд╣ै। рдпрд╣ рдкुрд╖्рдЯि рдЙрди рд╕рднी рдЕрдЯрдХрд▓ों рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рддी рд╣ै рдЬो рдЙрдирдХी рдбिрдЧ्рд░ी рдХो рд▓ेрдХрд░ рдеीं।
рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХा рдХрд░िрдпрд░
рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж, рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ूрдк рд╕े рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд░िрдпрд░ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд▓ंрджрди рдоें рдХी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓ंрджрди рдХी рдПрдХ рдоैрдиेрдЬрдоेंрдЯ рдХंрд╕рд▓्рдЯिंрдЧ рдлрд░्рдо ‘рдоॉрдиिрдЯрд░ рдЧ्рд░ुрдк’ (Monitor Group) рдоें рдХाрдо рдХिрдпा। рдпрд╣ рдЕрдиुрднрд╡ рдЙрди्рд╣ें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рджुрдиिрдпा рдХी рдЧрд╣рд░ी рд╕рдордЭ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдеा।
рдмाрдж рдоें рд╡े рднाрд░рдд рд▓ौрдЯ рдЖрдП рдФрд░ рдоुंрдмрдИ рдоें рдЕрдкрдиी рдПрдХ рдЯेрдХ्рдиोрд▓ॉрдЬी рдХंрд╕рд▓्рдЯेंрд╕ी рдлрд░्рдо ‘рдмैрдХрдСрдк्рд╕ рд╕рд░्рд╡िрд╕ेрдЬ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб’ (BackOps Services Pvt. Ltd.) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрджेрд╢ рдоें BackOps UK рдиाрдо рдХी рдПрдХ рдХंрдкрдиी рднी рдмрдиाрдИ, рдЬिрд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмाрдж рдоें рдЙрдирдХी рдиाрдЧрд░िрдХрддा рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж рднी рдЙрдаा рдеा। рд╣ाрд▓ांрдХि, рд╕ुрдк्рд░ीрдо рдХोрд░्рдЯ рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рджाрдпрд░ рдпाрдЪिрдХा рдХो рдЦाрд░िрдЬ рдХрд░ рджिрдпा рдеा, рдЬिрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрдж рднी рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा рдеा। рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рд░ाрдЬрдиीрддि рдоें рдЖрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХा рдПрдХ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдХрд░िрдпрд░ рднी рдеा।
рдХ्рдпों рдЙрдарддे рд╣ैं рдбिрдЧ्рд░ी рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓?
рд░ाрд╣ुрд▓ рдЧांрдзी рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдбिрдЧ्рд░िрдпों рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдардиे рдХा рдПрдХ рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднी рд░рд╣ा рд╣ै рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиी рдкрдв़ाрдИ рдХे рджौрд░ाрди, рдЦाрд╕рдХрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХाрд░рдгों рд╕े, рдЕрдкрдиी рдкрд╣рдЪाрди ‘рд░ाрд╣ुрд▓ рд╡िрди्рд╕ी’ (Rahul Vinci) рдХे рдиाрдо рд╕े рд░рдЦी рдеी। рдпрд╣ рдЙрдирдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХрджрдо рдеा, рд▓ेрдХिрди рдмाрдж рдоें рдЗрд╕рдиे рдХुрдЫ рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдн्рд░рдо рдкैрджा рдХिрдпा।
рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рд╡िрд░ोрдзी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдИ рдмाрд░ рдЙрдирдХी рдбिрдЧ्рд░िрдпों рдХे рдлрд░्рдЬी рд╣ोрдиे рдХे рдЖрд░ोрдк рднी рд▓рдЧाрдП рдЧрдП рд╣ैं। рд╣ाрд▓ांрдХि, рд╣рд░ рдмाрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों, рдЬैрд╕े рдХैंрдм्рд░िрдЬ рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी рдФрд░ рд░ॉрд▓िрди्рд╕ рдХॉрд▓ेрдЬ, рдж्рд╡ाрд░ा рдмाрд░-рдмाрд░ рдЗрди рджाрд╡ों рдХो рдирдХाрд░ा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдЙрдирдХी рдбिрдЧ्рд░िрдпों рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж, рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдмрд╣рд╕ों рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдирддा рд░рд╣ा рд╣ै।

